سایت شخصی استاد حسن کاتبی

•          دوران امامت علی بن موسی

•          امام رضا در یازده ذی قعده سال 148 هجری به دنیا آمد . مادرش نجمه یا تکتم نام داشت (بعد ازتولد امام رضا ازطرف امام کاظم طاهره نامیده شد)،کنیه اش ابوالحسن واز القاب وی رضی ، وفی ، صدیق و فاضل و مشهورترین لقبش نیز رضاست ،35 سال از حیات ان حضرت در ایام امامت پدرش گذشت

•          مدت بیست سال نیز دوران امامت وی بود . ،از جمله نصوص و دلایل امامت ان حضرت وصیت امام کاظم به عده ای از یارانش برجانشینی فرزند خود علی بن موسی است . امام موسی بن جعفر در میان علویان و یارانشان فرمود : شاهد باشید که این فرزندم وصی و متصدی امر امامت وجانشین من می باشد .

•          علی بن موسی بزرگترین برگزیده ترین و محبوب ترین فرزند موسی بن جعفر بود

•          ب.شخصیت علمی و مقام شامخ ملکوتی زهد واخلاق علی بن موسی سبب شد شیعیان امامت آن حضرت را مشتاقانه بپذیرند،شخصیت علمی ومقام شامخ امام ویژه بود وملقب با عالم آل محمد بودجلالت علمی آن حضرت به گونه ای شهره آفاق گردیده بود که علما و دانشمندان نیشابور از وی خواستند برای آنان روایتی نقل کند واو حدیث سلسله الذهب را از طریق اجدادشان از رسول الله از قول خداوند روایت کرد :

•          کلمه لا اله الا الله حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی : کلمه ی توحید دژمن است هرکس در آن وارد شود از عذابم در امان خواهد بود.

•          اما هنگامی که مرکب آن حضرت حرکت کرد در ادامه فرمود :

•          بشروطها و انا من شروطها : کلمه توحید شروطی دارد و من یکی از این شروط هستم

•          بدین ترتیب امام رضا این مسئله مهم را برای مردم تعیین کرد که توحید با امامت برگزیدگان خداوند که خلیفه الله و معدن اسرار الهی هستند در پیوند است چرا که تجلی اسما و صفات خدا در وجود امام شایسته است و از سویی وحدت کلمه و اتحاد مسلمانان نیز در کلمه توحید و امامت می باشد .

•          درحقیقت امام شرط رهایی ازعذاب الهی را توحید،وشرط توحید را قبول ولایت و امامت می دانند

•          شیعیان پس از شهادت امام موسی بن جعفر (ع) به پنج گروه تقسیم شدند که مشهورترین این گروه ها قطعیّه و واقفیِه هستند :

•          یک . قطعیّه : بسیاری از شیعیان ، رحلت موسی بن جعفر(ع) و پیشوایی علی بن موسی (ع) را پذیرفتند و به همین رو قطعیه نامیده شدند .

•          دو . فرقه ی واقفیّه : گروه اقلیتی از شیعیان به انکار امامت علی بن موسی (ع) پرداختند . این گروه به دلیل دنیاطلبی و انحراف فکری قبلی ، بر امامت موسی بن جعفر (ع) توقف کردند و اعتقاد به مهدویت امام کاظم (ع) را مطرح نمودند و گفتند : « وی نمرده و در غیبت می باشد و قیام خواهد کرد .» برخی از اینان می گفتند :اگر چه امام موسی بن جعفر (ع) مرده ، ولی بار دیگر باز گردد و قیام کند و گیتی ستم و بیداد  گرفته را پر از داد کند(امام باید جانشین داشته باشد ،امام رضا دیر صاحب فرزند شد اوردن قیافه شناس)

•          اینان را به جهت توقف بر امامت آن حضرت واقفیه می نامند . از جمله ی آنان ، حیان سراج ، وکیل موسی بن جعفر (ع) به همراهی وکیل دیگری در کوفه بودند . آن ها هم چنین از فرصت محبوس شدن آن حضرت سوء استفاده کرده ، سی هزار دینار صدقاتی را که نزد آنان جمع شده بود ، تصرف نمودند و با این مبلغ خانه و غلات خریدند و عقد معاملاتی بستند . هنگامی که خبر شهادت حضرت به آنان رسید ، آن را انکار نمودند و شایع کردند امام کاظم (ع) نمرده ؛ زیرا او قائم آل محمد (ص) است . یکی دیگر از اینان محمد بن بشیر بود که امام کاظم (ع) را خدا می دانست و ادعای پیامبری می کرد و با فن شعبده بازی بسیاری را گمراه نمود

•          اوضاع سیاسی عصر امامت علی بن موسی

•          ده سال از دوران امامت علی بن موسی در روزگار خلافت هارون گذشت هارون پس از شهادت موسی بن جعفر در مسیر خلافت خود به ویژه در خراسان بامشکلاتی روبه رو شد ،

•          1- عزل برامکه کارها را مختل کرد2- شورش بزرگ خوارج در سیستان به رهبری حمزه آذرک

•          3-شورش مردم خراسان علیه ظلم و ستم والی هارون به رهبری رافع بن لیث اوضاع خراسان را برهم ریخت

•          از این روی هارون ناگزیر شد خود برای آرام کردن اوضاع به خراسان رود که در همین سفر نیز در سال 193 هجری مرد . با مرگ هارون پسرش امین در بغداد به خلافت نشست و برخلاف وصیت هارون نام پسرش رابه عنوان ولی عهد وارد خطبه کرد بدین ترتیب جنگ میان امین ومامون درگرفت سردار مامون طاهربن حسین مشهور به ذوالیمینین به بغداد لشکر کشید وامین را در سال 197 هجری به قتل رسانید .

•          درگیری های داخلی عباسیان ظلم وستم والیان و مختل شدن اوضاع سرزمین های اسلامی سبب شکل گیری قیام های علویان گردید طی سیزده سال دوره آشفتگی امام رضا در مدینه به کار هدایت وارشاد شیعیان مشغول بود.

•          قیام های علویان:

•          1-قیام محمد بن ابراهیم ابن طبا طبا 2-قیام ابراهیم بن موسی بن جعفر3-قیام محمد بن جعفر صادق

•          4-قیام زید بن موسی بن جعفر

•          -قیام محمدبن ابراهیم ابن طباطبا :

•          وی به همراهی سریّ بن منصور( ابوالسّرایا ) و یارانشان بر سر مزار اما حسین پیمان بستند تا برای انتقام

•          خون ایشان و میراث پدرش و برپا داشتن دین خدا قیام کنند . آنان به کوفه رفتند مردم کوفه و شیعیان از

•          آنان طرفداری کردند وقیام آن ها به سال 199 هجری فراگیر گشت و دامنه آن به بصره ،اهواز ، یمن ومکه کشیده شد .  بدین ترتیب کارگزاران ابن طباطبا به اداره این مناطق پرداختند سرانجام دریکی از پیکارها میان نیروهای عباسی وهواداران ابن طباطبا ، رهبر قیام مجروح وکشته شد

•          از این رو فرمانده نظامی قیام ، نوجوانی از علویان را که نواده زید شهید بود به جای وی انتخاب کرد .

•           درگیری های پی در پی میان نیروهای مامون و ابوالسرایا ، با شکست مامون همراه بود .(10 ماه طول کشید نزدیک  به 200هزار ازسپاه مامون کشته شدن) در این هنگام هرثمه فرمانده عباسی به نیرنگ متوسل شد و کوفی ها را از همراهی با ابوالسرایا بازداشت و بدین رو قیام وی خاتمه یافت . علوی نوجوان نیز دستگیر و به نزد مامون به خراسان فرستاده شد و به دستور خلیفه پس از مدتی او را مسموم کردند .

•          قیام زید بن موسی بن جعفر (ع) : وی در سال 199 هجری از سوی ابن طباطبا به حکومت خوزستان و اهواز منصوب شد و پس از مدتی بر بصره دست یافت و دستور داد خانه های بنی عباس را بسوزانند ، به همین سبب به زیدالنار مشهور شد .

•          پس از چندی نیز نیروهای عباسی او را دستگیر کردند و نزد مامون فرستادند . این قیام ها مشکلات بسیاری برای دولت عباسی به وجود آورد و مامون را در تنگنای سختی قرار داد . مامون تنها راه حل این مشکلات رانظارت برعلویان می دانست وی چاره ای اندیشید که اگر بزرگ و آقای علویان را به نزد خود آورد ، می تواند این قیام ها را کنترل کند و مشروعیت حکومت خود را تثبیت کند ،وپس از آرامش اوضاع نیز او را به قتل رساند ،خلیفه پس از مشورت با وزیر ایرانی خود فضل بن سهل سرخسی ، راه حل وی را مبنی بر ولایت عهدی امام رضا (ع) – برای از میان برداشتن مشکلات خلافت – پذیرفت

•          ولایت عهدی امام رضا :

•          ماموران خلیفه عباسی دستور داد حضرتش را از راهی که کمتر با شیعیان برخورد داشته باشد، بیاورند

•           در اواخر سال 200 هجری امام رضا را از طریق بصره خرمشهر ، بهبهان ، فارس ، ابرقو ، طبس ، نیشابور و سرخس به مرو بردند . مامون ابتدا نیرنگ زد و واگذاری خلافت را به وی پیشنهاد کرد اما آن حضرت فرمود :

•           اگرخلافت به شما تعلق دارد و خداوند آن منصب را مخصوص شما قرار داده جایز نیست لباسی را که خداوند برشما پوشانده از تن بیرون آوری و به دیگران بپوشانی و اگرخلافت متعلق به شما نیست حق نداری چیزی را که مال تو نیست به دیگری واگذار کنی .

•          مامون سپس پیشنهاد ولایت عهدی را داد، اما حضرت نپذیرفت مامون به خشم آمد و امام را تهدید نمود که اگر امتناع کنید شما را وادار خواهم کرد و اگر باز هم خودداری کنید شما راخواهم کشت به همین سبب آن حضرت به ناچار شد ولایت عهدی را بپذیرد و فرمود : خداوند مرا از اینکه با دست خویش خود را به هلاکت افکنم بازداشته است اگر این کار بر این منوال باشد ولایت عهدی را به شرایطی می پذیرم . مامون گفت : بنویسید : آن حضرت نیز چنین نوشت : من ولایت عهدی را به شرطی می پذیرم که هیچ امری ونهی نکنم هیچ قضاوتی ننمایم ، هیچ چیز را تغییر ندهم کسی را به کاری نگمارم کسی را عزل نکنم و رسومی را که معمول است نقض نکنم و مرا از این امور معاف داری .

•          پس از آن حضرت، دست را به سوی آسمان بلند کردند

•          و فرمودند: "خداوندا! تو می‌دانی که مرا به اکراه وادار نمودند و به اجبار این امر را اختیار کردم؛ پس مرا مؤاخذه نکن همان گونه که دو پیغمبر خود یوسف و دانیال را هنگام قبول ولایت پادشاهان زمان خود مؤاخذه نکردی. خداوندا، عهدی نیست جز عهد تو و ولایتی نیست مگر از جانب تو، پس به من توفیق ده که دین تو را برپا دارم و سنت پیامبر تو را زنده نگاه دارم. همانا که تو نیکو مولا و نیکو یاوری هستی.

•          دلایل انتخاب مامون

•          تبدیل صحنه مبارزات تندانقلابی شیعیان،به عرصه سیاسی آرام وبی خطر،  ازبین بردن ادعای شیعه برغاصبانه بودن عباسیان ومشروعیت دادن به انها   تبدیل کردن وجهه ی امام به وجهه ی غیرمردمی

•               کسب وجهه وحیثیت معنوی درمیان مردم      تبدیل امام به توجیه گردستگاه خلافت

•                قیام ها برضد خلافت، دلیل وتوجیه خود راازدست داده واز استقبال     مردم برخوردار نمی شد

•               درصورت عدم پذیرش مسئولیت از طرف امام شیعیان وی را درمعرض سوال وانتقاد قرارمی دهند

•          اقدامات امام برای خنثی کردن اهداف مامون

•          امام برای خنثی سازی تفکرمامون اقدامات اساسی انجام داد  ابرازنارضایتی هنگام خروج از مدینه(حتی دستور عزاداری داد )  عدم پذیرش ولایت عهدی،تازمانی که مامون صریحا امام را به       قتل  تهدید کرد(که امام خود این مطلب را بازگو کرد)  عد م دخالت امام در امر خلافت    بهره برداری از این ماجرا  (کنار گذاشتن تقیه بیان عقاید شیعه درمناظره ها..)    درمنابری که 90سال به ائمه دشنام داده می شد،منقبت آنها بطور گسترده گفته شد    استفاده ازهر فرصتی برای ارتباط با مردم    حمایت از بزرگان جریان شیعه

•          تاثیر حضور امام رضا درایران

•          حضورامام رضا(ع) درجلسه های مناظره با ادیان مختلف واِقرار جریانهای فکری مختلف به اعلمیت امام باعث رشد فکری ودینی مردم خراسان شد

•          ازطرفی فعالیت های امام بصورت تشکیل حوزه علمی در منزل خود و مسجد مرو باعث حضور چشمگیر شیعیان شد

•          ازتاثیر مهم دیگر امام درخراسان ،رشد وگسترش تشیع دراین منطقه بود خصوصا مهاجرت امام زادگان به این منطقه

•          باید توجه داشت هجرت امام به ایران کاملا آگاهانه بود وامام از تاثیر هجرتشان اطلاع داشت

•          امام با آمدن به ایران مرزجغرافیایی شیعه را جا به جا کردن وشیعه دارای کانون جغرافیایی شد، که برای بقای اجتماعی احتیاج داشت

•          هجرت امامزادگان باعث شد ،جامعه شیعه وفرهنگ شیعه گرد امامزادگان شکل گیرد وهویت آنها متاثر ازامامزادهاست (نظریه جامعه شناسان)

•          ما مشاهده می کنیم دردورترین روستاها امامزادگان اصل واساس دین مردم آن منطقه می باشند وشاید اگراینان نبودند تاریخ دینداری مردم عوض می شد.

•          شهادت امام:

•          مامون پس از آنکه به اهداف خود رسید در حالی که عازم بغداد بوددر سرخس فضل بن سهل وزیر خود را کشت و سپس در سناباد طوس در بیست ونهم صفر سال 203 هجری امام رضا را مسموم ساخت سپس دستور داد جنازه آن حضرت را در قریه نوقان پیش روی قبر هارون دفن کنند.

•          هنگامی که خبر شهادت امام رضا (ع) در خراسان و دیگر شهرها پیچید ، علویان و سادات متواری و پراکنده شدند و یا در خفا به زندگی خود ادامه دادند و یا گرفتار کارگزاران مامون شدند .

•          از جمله ی آنان احمد بن موسی بود که قتلغ خان با وی جنگید و او را به شهادت رساند . مقبره های محمد بن موسی بن جعفر (ع) و علی بن حمزة بن موسی بن جعفر (ع) در شیراز ، زیارتگاه هستند . هارون برادر دیگر امام رضا (ع) به کاشان آمد و در این شهر از دنیا رفت . « شهادت گاه و آرامگاه فرزندان امام موسی کاظم (ع) فضل و سلیمان نیز در آوه است . » در ری نیز مقبره حمزة بن موسی بن جعفر (ع) قرار دارد و زیارت گاه مردم است . این مقابر به مرور زمان مورد توجه شیعیان و دوستداران اهل بیت قرار گرفت و در گسترش فرهنگ تشیع در این مرز و بوم موثر افتاد

•          میراث فرهنگی امام رضا علیه السلام:

•          آن حضرت طی هجده سال دوران امامت خود در مدینه و دو سال در ایران با کوشش بسیار موفق شد شاگردان بسیاری تربیت کند که در منابع تاریخی آنان را 318 نفر برشمرده اند. از شاگردان مشهور آن حضرت اینان اند: ابو عبدالله محمد خالق برقی قمی، حسن و حسین فرزندان سعید اهوازی، زکریا بن آدم بن عبدالله اشعری قمی، صفوان بن یحیی، احمدبن محمد بزنطی، عبدالله بن  مبارک نهاوندی و عبدالسلام بن صالح ابو صلت هروی.

•          عبدالسلام بن صالح ابوصَلت هِرَوی:

•          ازهمراهان امام از وی کتابی به نام وفات الرضا نقل شده،شیخ صدوق درعیون اخبارالرضا ،داستان شهادت امام رضا رااز وی نقل کرده است—ابا صلت ثقه وصحیح الحدیث دانسته اند

•          آثار علمی امام رضا

•          مسند امام رضا : دراین کتاب شرح حال امام و حدود 2 هزار و 435 حدیث رضوی از 32 کتاب جمع آوری شده ، ولی جامع احادیث رضوی نیست ، بلکه بیشتر آن راشامل می شد .این کتاب روایات صحیح ، موثق ، حسن ، ضعیف و متروک را در بردارد و بسیاری از آن ها با سند یا تمام سلسله سندذکر شده است

•          فقه الرضا : کتابی است منسوب به امام رضا که گروهی از محققان این کتاب را با شرایع علی بن موسی بن بابویه قمی وکتاب التکلیف محمد بن علی شلمغانی یکی دانسته اند .

•          مناظرات : بسیاری از گفتگوهای علمی ان حضرت با صاحبان ادیان و مذاهب گوناگون که شیخ صدوق در کتاب عیون اخبارالرضا گردآوری کرده است این مناظره ها در شکوفایی و رشد علوم دینی و عقلی در خراسان بسیار موثر افتاده و از آن پس این سرزمین به ویژه نیشابور از مراکز علمی جهان اسلام گردید.

•          طب الرضا : رساله ای منسوب به امام رضا است که ایشان درباره بهداشت و صحت مزاج فواید غذاها و بدن انسان برای مامون نوشت